VII

Staðurinn við Austurvöll

Orðið "staður" merkti til forna fyrst og fremst kirkjustað, sem ásamt gögnum og gæðum var eins konar sjálfseignarstofnun. Hið sama gilti um biskupsstólana. Þar var gjarnan talað um Skálholtsstað og Hólastað. Slíkur "staður" hefur alla tíð verið í Reykjavík hið næsta Austurvelli, þar sem Dómkirkjan stendur enn, höfuðból íslenskrar kristni og safnaðarheimili hennar í grennd. Hér verður gerð nokkur úttekt á staðnum og umhverfi hans.

Umhverfi Dómkirkjunnar

Eins og þegar hefur fram komið, var Dómkirkjunni valinn staður á túnbala á lágum kambi við norðurenda Tjarnarinnar. Þar var þurrt land og gott, en sífellt var kvartað undan bleytu norðan við þennan stað. Um þetta er fjallað í kaflanum Staðarval hér að framan.

Norðan kirkjunnar er nú malbikað Kirkjustrætið, sem áður var nefnt Kirkjubrú og hinn fagri, grasi gróni og stígum lagði Austurvöllur. Sunnan við er Kirkjutorgið, en skammt var suður af því í Tjarnarendann. Alþingishúsið er næst fyrir vestan kirkjuna og í suður- og austurátt eru einnig hús, sem flest eru verðugir hlutar virðulegs ramma utan um Dómkirkju Íslands. En þetta hefur ekki ætíð verið svo. Kirkjubrúin var lögð yfir votlendi. Austurvöllur var lengi helsta tjaldstæði bænda, er þeir komu verslunarferðir til Reykjavíkur. Hann var og notaður sem hirtingarpláss. Það var t.d. árið 1829, er Húnvetningur nokkur, Sveinn Sveinsson frá Breiðabólsstað í Vatnsdal, og félagar hans tveir, er uppvísir höfðu orðið að þjófnaði, voru að úrskurði Ulstrups bæjarfógeta hýddir opinberlega á Austurvelli. Hýðingu þeirra framkvæmdi böðull bæjarins, Guðmundur Hannesson, sem nefndur var "fjósarauður". Er þetta síðasta hýðing, sem sögur fara af í Reykjavík.(593) Benedikt Gröndal segir frá því í Dægradvöl, að þegar einn af brennivínsberserkjum bæjarins á 19. öldinni, Guðmundur í Traðarkoti lést, hafi annar slíkur berserkur staðið fyrir útförinni, en það var Hróbjartur Ólafsson formaður og sundkappi. Segir Gröndal svo frá: " . . . báru fjórir brennivíns-berserkir líkkistuna yfir Austurvöll augafullir, og duttu allir með hana kylliflatir. Þá var Austurvöllur eintóm flög og djúpar gryfjur, og stöku grastó á milli; þar voru heilar tjarnir á vorin og varla fært yfir." (594) Frydensberg bæjarfógeti mun hafa bannað það árið 1806, að menn bæru "ösku, móköggla eður önnur óhreinindi í kirkjugarðinn eða þann svo kallaða Austurvöll, ellegar á nokkurt kaupstaðarins pláss, heldur annaðhvort niður í fjöru eða á annan afskekktan stað". Á þjóðhátíðinni 1874 færði borgarstjórn Kaupmannahafnar Íslendingum höggmynd þá, er Albert Thorvaldsen gerði af sjálfum sér. Var ákveðið að setja hana upp á Austurvelli, og þar var hún afhjúpuð á afmæli listamannsins 19. nóvember 1875. Vegna þessa þurfti að gera vellinum til góða. Hann var því sléttaður og tyrfður sumarið áður, lagðir um hann gangstígar og hann loks girtur.(595) Þaðan var þó stutt í sóðaskapinn, því Þjóðólfur segir frá því þetta sama ár, um leið og kvartað er yfir bágu ástandi kirkjuhússins, að það særi tilfinningu hvers þess manns, sem vill, að Guðs musteri sé haldið sem þokkalegustu "að sjá þann óþverra, sem menn eins og gjöra sér að skyldu að safna rjett fyrir framan kirkjudyrnar. Rjett fram undan dyrunum, skammt frá tjörninni, hefur einhver látið bera heilmikið af ösku; rjett hjá eru móhraukar, og svo kúamykja - þetta blasir á móti manni strax og maður kemur út úr kirkjunni, ekki að tala um rusl og óþverra, sem sjá má allstaðar í kringum hana. Þetta er ófyrirgefanlegt skeytingarleysi og bænum til minnkunar. Forstöðumaður kirkjunnar ætti þó að sjá um, að plátzinu í kringum hana væri haldið svo hreinlegu sem mögulegt væri."(596)

Austurvöllur var rammlega girtur allt fram á fjórða áratug aldarinnar og síðast með járngrindum miklum. Snemma skapaðist sá siður, að lúðrasveitir bæjarins nýttu völlinn til að leika fyrir bæjarbúa. Þetta var lengi gert, t.d. er fólk kom frá messu á páskadagsmorgun. En lúðrasveitamönnum varð ekki alltaf auðgengt inn á svæðið. Morgunblaðið birti í október 1921 skoplega frásögn af því, er hljóðfæraleikarar hornaflokkanna Hörpu og Gígju, sem komu að vellinum læstum, urðu að klifra yfir grindurnar og hætta þannig limum sínum og fatnaði. Síðan segir blaðið: "Hugsanlegt er . . . að nauðsyn geti verið á að loka þessum helgidómi (!) fyrir öllu lifandi, svo að ekki verði raskað friði þeim, sem þar á ef til vill að ríkja. En sé það á annað borð leyfilegt fyrir hljóðfæramennina að klifra þarna yfir grindurnar til að skemmta fólki, væri miklu viðkunnanlegra að láta hvorn flokkinn fyrir sig hafa lykil að vellinum, svo að þeir geti gengið þar inn eins og frjálsir menn."(597)

Gengið var frá 5 álna breiðri gangstétt kringum kirkjuna 1833 og hún endurgerð 1848. En mölin vill skríða og þá verða til ójöfnur, dældir sem vatn sest í. Það mun því lengi hafa verið erfitt að hafa nógu þrifalegt í kringum Dómkirkjuna. Menn hafa og fundið meira fyrir þessu, er minnisvarðar tveir voru komnir við kirkjuna, annar um sr. Hallgrím Pétursson en hinn um meistara Jón Vídalín Skálholtsbiskup. Voru þeir reistir sinn hvorum megin kirkjudyra.

Grímur Thomsen skáld og bóndi á Bessastöðum gekkst fyrir því, að varði sr. Hallgríms var reistur. Benedikt Gröndal segir svo frá: " . . . bar ekkert merkilegt við, nema 2. August 1885 að "afhjúpuð" var þessi skammarstytta, sem átti að vera heiðursminning Hallgríms Pjeturssonar, reist í kirkjukróknum að tilstilli Gríms Thomsens, sem þá hafði bitið sig fastan í Hallgrím."(598) Snorri Pálsson dýralæknir gekkst fyrir því með Grími að safna fé til minnisvarðans og að Snorra látnum gekk Tryggvi Gunnarsson bankastjóri til liðs við Grím. Minnismerkið er úr íslensku grágrýti, 10 álna hár stöpull með hörpu úr steyptum málmi ofan á. Á framhlið varðans er nafn Hallgríms á ljósri marmaraplötu. Þar er einnig fæðingar- og dánarár hans ásamt þessum orðum úr Passíusálmunum:

"Fyrir blóð lambsins blíða
búinn er nú að stríða
og sælan sigur vann."
Ps. 25. 12.

Julius Schou, danskur steinhöggvari, gerði varðann, en Árni Gíslason leturgrafari áletrunina.(599) Við afhjúpunina, sem hófst kl. 5 síðdegis nefndan dag, flutti Pétur biskup Pétursson ræðu. Einnig var sungið og m.a. kvæði, sem Steingrímur Thorsteinsson hafði ort af þessu tilefni. Þar í er þetta erindi:

"Þú trúskáldið frægst, sem fólk vort á,
þér fremst vill það þakkir vanda.
Því aldrei fyrnist þín andagift há
með ódauðleiks vængi þanda,
sem helgaði "móðurmálið þitt"
í mætti, fegurð og anda."(600)
Söngfélagið Harpa flutti kvæðið við undirleik lúðraflokks. Um 1.500 til 2.000 manns voru viðstaddir athöfnina.

Litlu síðar en minnisvarði Hallgríms var afhjúpaður voru þeir á gangi um Kirkjubrúna þeir Grímur Thomsen, Páll Melsteð sagnfræðingur og Þorvaldur Thoroddsen náttúrufræðingur, sem þá var nýkominn frá Ítalíu. Gengu þeir að minnisvarðanum og skoðuðu hann. Gat Þorvaldur þess, að maklegt væri, að Jóni biskupi Vídalín væri reistur varði við hitt hornið kirkjunnar. Lofaði hann að leggja eitthvað til, ef þeir Grímur og Páll vildu gangast fyrir samskotum. Grímur stakk þá upp á því, að Þorvaldur héldi fyrirlestur um eitthvað frá ferðum sínum erlendis í þágu hins fyrirhugaða sjóðs. Þorvaldur hélt svo nokkru seinna fyrirlestur í Alþingissal Latínuskólans um lífið í Napólí. Féð, sem inn kom, afhenti hann Páli Melsteð. Ekkert varð af samskotunum, en Páll lagði í sjóðinn arð af tveimur ræðum, sem hann hafði þýtt. Bogi sonur Páls afhenti biskupi sjóðinn til varðveislu að föður sínum látnum. Var tvisvar á hann minnst í Nýju kirkjublaði.(601)

Hagur minnisvarðasjóðsins, sem var um 100 krónur árið 1914, virðist hafa vænkast, því haustið 1920 var brjóstmynd af meistara Jóni eftir Ríkarð Jónsson myndhöggvara, steypt í kopar erlendis, komin hingað til lands og var hér á listsýningu. En steinninn, sem hún stendur á, kom ekki fyrr en sumarið 1921. Var hann tekinn úr Öskjuhlíðinni sunnanverðri, sprengdur þar út úr stórri grágrýtisklöpp og var talinn vega um 5 smálestir. Það var ýmsum erfiðleikum bundið að flytja hann að kirkjunni. Fyrst þurfti að koma honum úr grjótnámunni niður að járnbrautinni, sem gerð var vegna framkvæmda við Reykjavíkurhöfn, en eftir henni var hann fluttur vestur á Mela. Vegamálastjóri lánaði tæki til að lyfta steininum og vagn til að flytja hann bæði að járnbrautinni og síðan frá henni til kirkju. Þess er getið, að dráttarvél hafi dregið vagninn með steininum sunnan af Melum og til kirkjunnar. Hafi hann verið svo þungur, að dráttarvélin hafi sporað malbikuðu strætin á leiðinni. Þann 15. september var brjóstmyndin sett á stöpulinn. Engar frásagnir hafa fundist af sérstakri afhjúpunarathöfn. En steinninn þótti stór og lítið samræmi milli hans og minnisvarða sr. Hallgríms hinum megin kirkjudyra.(602)

Er Kirkjunefnd kvenna Dómkirkjunnar var stofnuð árið 1930, var það hennar helsta hlutverk að vinna að því að fegra og prýða Dómkirkjuna að innan, en einnig umhverfi hennar. Síðarnefnda starfið hófu konurnar haustið 1932 með því að setja blómlauka í kringum minnismerki sr. Hallgríms. Jafnframt fengu þær húsameistara ríkisins til að gera uppdrátt að girðingu, bæði fyrir framan minnisvarða Hallgríms og svo fyrir allri suðurhlið kirkjunnar. Var girðingin reist vorið 1933 fyrir fé úr sjóðum ríkis og kirkju. Konurnar greiddu síðan alla vinnu við sjálfan garðinn og settu niður um 500 blómlauka. Þær keyptu garðsláttuvél árið 1934 og báru allan kostnað af garðinum til ársins 1964, er Reykjavíkurborg tók við.(603) Menn voru aldrei ánægðir með staðsetningu minnisvarða Vídalíns. Þess vegna mun hann hafa verið færður á núverandi stað sunnanvert við mitt kirkjuskipið, þar sem hann horfir nú mót suðri.

Árið 1972 fóru borgaryfirvöld fram á það að fá að reisa við Dómkirkjuna þriðja minnisvarðann, brjóstmynd af fyrsta heiðursborgara Reykjavíkur, sr. Bjarna Jónssyni dómkirkjupresti og vígslubiskupi. Var það fúslega samþykkt og staður ákveðinn við kórinn sunnanverðan.(604) Sigurjón Ólafsson myndhöggvari gerði myndina, en Reykjavíkurborg lét steypa myndina í eir og gera undir hana steinsteyptan stöpul. Ekkja sr. Bjarna, frú Áslaug Ágústsdóttir, afhjúpaði minnisvarðann við hátíðlega athöfn 17. desember 1972. Þar flutti Birgir Ísleifur Gunnarsson borgarstjóri ræðu og Dómkórinn söng.(605)