Örfá orð um Britten og heilagan Nikulás

Benjamin Britten (1913-1976) lauk við kantötuna Saint Nicolas (Opus 42) árið 1948 og var hún frumflutt á Aldeburgh tónlistarhátíðinni 5. júní það ár. Verkið er samið í tilefni af aldarafmæli Lancing College í Sussex á Suður-Englandi sem þá var fyrir drengi á aldrinum 13-18 ára. Þótti stjórnendum hans við hæfi að panta tónverk sem styddist við söguna af verndardýrlingi barna. Sá sem hafði milligöngu um að fá Britten til verksins var tenórinn Peter Pears en hann var fyrrverandi nemandi við skólann og náinn vinur tónskáldsins. Hann söng líka hlutverk heilags Nikulásar þegar verkið var frumflutt.
Texti verksins er eftir Eric Crozier sem hafði áður unnið með Britten og samdi meðal annars textann við óperuna Lúkresía svívirt sem sýnd var hér á landi fyrir nokkrum árum. Crozier skiptir verkinu í átta kafla og fjallar hver þeirra um þekkta atburði í sögu dýrlingsins. Inn í verkið fléttaði Britten tvo þekkta enska sálma en tónmál kantötunnar þykir snjöll blanda af fallegum laglínum sem oft kallast á við ómstríðan undirleik. Tónskáldið E.M. Forster lýsti útkomunni þannig að verkið væri „einn þessara listrænu sigra sem reglur listarinnar ná ekki yfir.“

Söguhetjan í þessari kantötu er heilagur Nikulás sem er fyrirmyndin að jólasveininum sem hefur verið til í ýmsum myndum áður en Coca Cola markaðssetti rauðklæddu og hvítskeggjuðu útgáfuna á fyrrihluta síðustu aldar.
Nikulás þessi er sagður fæddur í borginni Patara í Tyrklandi einhvern tíma fyrir árið 300 að okkar tímatali. Hann lærði til prests og varð biskup í hafnarborginni Myra á suðurströnd Tyrklands. Sagan segir að það hafi borið þannig til að erkibiskupinn í borginni féll frá og kirkjufeðurnir ákváðu að gera fyrsta prestlærða manninn sem stigi fæti inn fyrir borgarhliðið að biskupi. Fyrir tilviljun var það Nikulás.
Hann ferðaðist meðal annars til Palestínu og Egyptalands og Díókletíus Rómarkeisari hneppti hann í fangelsi þar sem hann mátti dúsa um nokkra hríð. Hann mun hafa setið fyrsta kirkjuþingið í Níkeu þar sem heilagur andi var samþykktur inn í þrenninguna með eins atkvæðis meirihluta. Hann gegndi biskupsembættinu til æviloka sem talin eru hafa verið 345 eða 352. Jarðneskar leifar hans voru lagðar til hinstu hvílu í Myru en árið 1087 komu þangað ítalskir grafarræningjar og fluttu leifarnar til Bari á Ítalíu þar sem þær ku vera enn.
Nikulás átti sér nokkuð traustan aðdáendahóp fyrstu aldirnar eftir andlát sitt en langlífi sitt á hann þó sennilega að þakka Meþódíusi nokkrum sem skrifaði ævisögu hans á níundu öld. Hún mun vera skyldari skáldsögu en sagnfræði og rekur samviskusamlega öll kraftaverkin sem Nikulás kom til leiðar á ferli sínum. Á miðöldum voru þúsundir kirkna helgaðar nafni hans, þar af 34 í Rómaborg einni saman. Dýrkun hans átti sér blómaskeið í Englandi á elleftu og tólftu öld en sennilega hefur tengingin við jólin forðað honum frá því að falla í gleymskunnar dá við siðaskiptin. Á þeim umbrotatímum átti sér stað mikil grisjun í dýrlingastétt og einungis þeir traustustu lifðu af.
Nikulás þótti góður til áheita og um hann spunnust margar sögur sem allar snúast um gjafmildi og rausn. Hann lægði öldurnar á leið sinni til Palestínu og varð fyrir vikið dýrlingur sjómanna og ferðalanga. Einnig gaf hann þremur dætrum gjaldþrota hefðarmanns sinn gullsekkinn hverri og þótti síðan mikið haldreipi ungum stúlkum sem ekki áttu vísan heimanmund. Um leið lagði hann grunninn að jólagjafaæðinu sem við búum enn við. Og á einni af ferðum sínum hafði hann viðdvöl á krá þar sem vertinn drýgði forðann með því að ræna ungum drengjum og leggja þá í pækil áður en hann bar þá á borð fyrir gesti sína. Hann sá þrjá drengi sem saltaðir höfðu verið ofan í krukku og lífgaði þá við með því að gera krossmark yfir þeim. Spruttu þeir þá á fætur alheilir. Fyrir þetta varð hann verndardýrlingur barna.
Auk þess sem þegar hefur verið nefnt hefur heilagur Nikulás haldið verndarhendi sinni yfir lögfræðingum, lyfsölum, þjófum og kaupmönnum, einkum þeim sem höndla með krydd og ilmvötn. Fangar og bakar eiga hjá honum öruggt skjól sem og fórnarlömb réttarmorða, veðlánarar og úlfar. Loks er hann verndardýrlingur Grikklands, Rússlands og Moskvuborgar.
Í Evrópu er sá siður útbreiddur að minnast heilags Nikuláusar 6. desember ár hvert sem mun vera dánardægur hans. Kvöldið áður eru börnum færðar gjafir sem í sumum löndum eru einu jólagjafirnar. Í Hollandi heitir hann Sinter Klaas og kemur ríðandi á hvítum hesti 6. desember. Með honum í slagtogi er Svarti Pétur, blakkur á hörund og gefur börnum sælgæti næstu daga á undan. Það voru hollenskir innflytjendur sem báru söguna af heilögum Nikulási til Bandaríkjanna á sautjándu öld og héldu áfram að tigna hann þar. Þar breyttist hann með tímanum í rauðklædda og hvítskeggjaða jólasveininn Santa Claus sem býr á Norðurpólnum, ferðast um í sleða dregnum af hreindýrum og kemst yfir það á jólanótt að heimsækja öll börn (sem á annað borð eiga það skilið) og gefa þeim gjafir. Þá umbreytingu má hins vegar rekja til kvæðis sem Bandaríkjamaðurinn Clement C. Moore orti árið 1823 fyrir börnin sín. En það er allt önnur saga…

Um Tónlistardaga 2002
Dagskrá Tónlistardaga 2002

Heimasíða Tónlistardaga Dómkirkjunnar