Ungverska tónskáldinu Frans Liszt var fleira til lista lagt en að semja og flytja fallega píanótónlist – Dómkórinn flytur framlag hans til endurreisnar kirkjutónlistar

Árið 1865 samdi ungverska tónskáldið Franz Liszt kirkjutónverkið Missa Choralis og hefðu eflaust einhverjir sem þekktu hann á yngri árum látið segja sér það þrisvar að hann væri farinn að semja tónlist fyrir kaþólsku kirkjuna. Það sem meira var: þetta sama ár gekkst Liszt undir próf á lægri stigum prestskapar. Þótt hann lyki ekki prestnámi var ljóst að hann var genginn kaþólsku kirkjunni á hönd.

Þennan tíma má kalla lokaskeiðið í kaflaskiptu lífi Liszt. Hann var orðinn 54 ára gamall og hafði rétt einn ganginn sett vini sína úr jafnvægi með því að taka óvænta stefnu í lífi sínu.

Lífsnautnir og bóhemlíf

Árið 1822, þegar Liszt var ellefu ára gamall, hófst hinn opinberi tónlistarferill þessa ungverska undrabarns. Hann vakti mikla athygli fyrir píanóleik sinn og sagan segir að meira að segja Beethoven hafi samið síðasta píanókonsert sinn undir áhrifum frá leik Liszts. Næsta aldarfjórðunginn ferðaðist Liszt um Evrópu þvera og endilanga og lagði hana að fótum sér með snilldarlegum píanóleik.

Á þessum blómatíma konsertpíanistans var Liszt þekktur lífsnautnamaður, konurnar komu og fóru og bóheminn lifði og hrærðist í straumum tímans. Byltingarnar sem gengu yfir Evrópu, sú franska árið 1789 og uppreisn borgaranna árið 1830, höfðu mikil áhrif á hann. Kirkjan átti ekki mikil ítök í honum á þessum árum. Hann kynnist greifadóttur einni, Marie d’Agoult, og eignast með henni þrjú börn, þeirra á meðal Cosimu sem síðar varð eiginkona Richards Wagners.

Árið 1848 gekk enn ein byltingin yfir Evrópu og þá verða kaflaskipti í lífi Liszt. Raunar virðist byltingin ekki hafa haft áhrif á það heldur prinsessan Carolyne Sayn-Wittgenstein sem hann hafði hitt ári fyrr í Kænugarði. Liszt tekur boði um stöðu tónmeistara hirðarinnar í Weimar í Þýskalandi og bindur enda á tónleikaferðir sínar. Við þetta breytast tónsmíðar hans. Framan af ævi samdi hann ógrynnin öll af einleiksverkum fyrir píanó þar sem hann er fyrst og fremst að reyna á þanþol hljóðfærisins og þess sem á það leikur. Hann hafði ungur hrifist af fiðluleik Paganinis og vildi ná sömu tökum á píanóinu.

Í Weimar verða tónverkin viðameiri og flóknari. Hann fetar inn á óþekktar brautir og leggur fram drjúgan skerf til framþróunar rómantísku stefnunnar. Á þessum árum skapar hann nýtt tónlistarform, sinfónískt ljóð, og elur upp nýja tónlistarmenn. Ýmsir samtíðarmenn hans, svo sem Brahms, kunnu honum litlar þakkir fyrir þessa tilraunastarfsemi og gáfu út harðorðar yfirlýsingar um fáfengileik tónsmíða Liszts.

Munklífi í Róm

Eftir rúman áratug í Weimar er enn kominn tími til að snúa við blaðinu. Árið 1860 gera þau Carolyne tilraun til að ganga í hjónaband í Róm en Vatikanið kemur í veg fyrir það. Carolyne er neitað um leyfisbréf þar sem eitthvað var talið skorta upp á skilnaðarpappíra hennar og fyrrverandi eiginmanns sem aukinheldur var enn á lífi. Fyrir vikið giftust þau aldrei en voru sálufélagar meðan bæði lifðu.

Nú hefði mátt ætla að Liszt hefði eftir þessa reynslu verið hrifnari af ýmsu öðru en kaþólsku kirkjunni. En það var öðru nær. Hann gerist handgenginn einum af valdamestu mönnum Vatikansins, Gustav Hohenlohe kardínála, og stofnar heimili í Róm. Um tíma fær hann inni í Vatikaninu sjálfu og lifir þar að heita má munklífi. Það er einmitt á þeim tíma sem hann semur Missa Choralis, eitt þekktasta kirkjutónverk sitt.

Kirkjutónverkunum átti eftir að fjölga á næstu árum en meðal þeirra má nefna óratoríur sem kenndar eru við Krist og Heilaga Elísabetu og verkið Via Crucis sem fjallar um fjórtán áfanga Krists á leiðinni upp á Golgata. Síðustu árum lífs síns eyddi Liszt jöfnum höndum í Róm, Weimar og Búdapest en á síðastnefnda staðnum stofnaði hann tónlistarháskóla og stjórnaði honum fyrstu árin.

Tónsmíðar hans undir ævilok þykja sumar hverjar nokkuð myrkar og hann gerði ýmsar tilraunir sem haldið er fram að hafi lagt grunninn að tónsmíðum manna á borð við Debussy, Schönberg, Sibelius og Stravinsky. Liszt dó úr lungnabólgu árið 1886, tæplega 75 ára gamall. Sá sem lék á orgelið við útförina var enginn annar en Anton Bruckner.

Uppreisn gegn óperettugauli

Þegar Frans Liszt settist að í Rómaborg hafði hann einsett sér að endurreisa tónlistarhefð kaþólsku kirkjunnar. Hún hafði verið í töluverðri lægð á fyrri hluta nítjándu aldar og lifði mest á snöpum frá öðrum tónlistargreinum. Meðal þess sem þá mátti heyra í voldugum dómkirkjum álfunnar voru vinsælar aríur úr óperettum sungnar við kirkjulega texta.

Þegar Liszt settist niður til að skrifa Missa Choralis sótti hann sér innblástur annars vegar í einraddaðan kirkjusöng miðalda og hins vegar verk Palestrina, þess sem fyrstur samdi fjölraddaða söngva fyrir kirkjuna. Með þessu vildi hann endurvekja dulúðina og einlægnina sem einkenndi kirkjutónlist áður en hún varð óperettunni að bráð.

Missa Choralis er hvorki flókin né torræð. Í henni má greina áhrif einfaldari tónlistar frá miðöldum í bland við flúraðri verk tónskálda á borð við Mozart og Haydn. Yfir henni er heiðríkja fagurrar tónlistar. Verkið er skilgetið afkvæmi rómantíkurinnar með áhrifaríkum styrkleikabreytingum þar sem skiptast á einsöngvarar og kór, studdir af orgeli sem aldrei fær aðalhlutverkið, nema kannski í blálokin, eftir að söngvararnir hafa lokið sér af.

Dómkórinn flytur þetta fallega verk í Hallgrímskirkju á lokatónleikum hinna árlegu Tónlistardaga Dómkirkjunnar sunnudaginn 12. nóvember. Það er vel við hæfi að auk messunnar syngur kórinn mótettur eftir Palestrina og Bruckner. Kórinn er fjölmennari en vanalega á þessum tónleikum, enda þarf stóran kór til að koma öllum blæbrigðum Frans Liszts til skila. Auk 80 kórsöngvara verða fimm einsöngvarar: Marta Guðrún Halldórsdóttir, Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir, Gunnar Guðbjörnsson, Bergþór Pálsson og Davíð Ólafsson. Orgelleikari er Lenka Mátéová og stjórnandi Marteinn H. Friðriksson dómorganisti.

Þröstur Haraldsson

 ------------------------------------------------------------------