Sagan

Þessum vef er ætlað að vera safn gagnlegra heimilda um sögu Dómkirkjunnar. Að svo stöddu inniheldur vefurinn bók Þóris Stephensen Dómkirkjan í Reykjavík.

Byggingarsagan

Forsagan

---

Helgisetur frá upphafi byggðar (Þ.S.1996)

Upphaf Reykjavíkurkirkju (Þ.S.1996)

Jónskirkja postula í Vík (Þ.S.1996)

- Heimildir

- Oddgeirsmáldagi

- Skýring máldagans

- Kirkjuhúsið

- 16. öldin

- Kaleikur Bartholds Ghesteman

- Hið rómversk-kaþólska samfélag í Vík

- 17. og 18. öldin

- Gjafir Brands lögsagnara í Vík

Dómkirkjan við Aðalstræti (Þ.S.1996)

- Kirkja og kirkjugarður

- Orna- et instrumenta

Múrkirkjan við Austurvöll

---

Hvað er dómkirkja? (Þ.S.1996)

Dómkirkjur í Skálholti og á Hólum (Þ.S.1996)

Flutningur biskupsstólanna til Reykjavíkur (Þ.S.1996)

- Árferði og aðstæður

- Skaftáreldar og móðuharðindi

Biskupsstólarnir fluttir til Reykjavíkur

Bygging dómkirkju í Reykjavík ákveðin (Þ.S.1996)

- Aðdragandi

- Arkitektinn

- Hönnun

- Staðarval

Yfirstjórn Levetzows stiftamtmanns 1786-1790 (Þ.S.1996)

- Undirbúningur kirkjubyggingarinnar

- Verkið hafið haustið 1787 Grjóttaka og grunnur grafinn

- Tóftin rís og tæknin nemur land

- Levetzow kveður

Yfirstjórn Ólafs Stephensen stiftamtmanns 1790-1796 (Þ.S.1996)

- Starfsreglur settar og byggingin tekin út

- Reisugildi haldið

- Íslenskt haustveður setur strik í reikninginn

- Síðustu dönsku iðnaðarmennirnir sendir heim

- Þref um þakviðgerðir, Scheel hættir störfum

- Kirkjan tilbúin fyrir vígslu 1796

Vígsla Dómkirkjunnar við Austurvöll (Þ.S.1996)

Arfurinn frá Skálholti og Hólum (Þ.S.1996)

- Arfstilkall

- Ögmundarbrík

- Sendingin frá Skálholti 1796

- Kórkápa Jóns Arasonar

- "Kaleikurinn góði"

 

Breytingar og endurgerðir á múrkirkjunni

---

Dýrðarlítil dómkirkja (Þ.S.1996)

Múrkirkjan morkin (Þ.S.1996)

Múrkirkjan endurbyggð (Þ.S.1996)

- Með bumbuslætti boð út ganga

- Endurbyggingin

- Nýtt skrúð- og líkhús

Síðustu endurbætur á múrkirkjunni (Þ.S.1996)

- Uppþot á hvítasunnu

- Endurbætur

Breytingar í takt við nýja tíma (Þ.S.1996)

Kirkjugarðsmál

- Nýtt líkhús (Þ.S.1996)
(Þ.S.1996) (Þ.S.1996)

(Þ.S.1996)

Skírnarfontur Thorvaldsens (Þ.S.1996)

- Vígsla skírnarfontsins 14. júlí 1839

- Saga skírnarfontsins

Fyrsta Dómkirkjuorgelið (Þ.S.1996) 

Musterisbyggingin

---

Musterisbyggingin (Þ.S.1996)

- Aðdragandi og hugleiðingar heimamanna

- Viðbrögð í Danmörku

- Arkitektinn

- Íslandsferð Winstrups

- Greinargerðir og tillögur Winstrups

- Hönnun

- Undirbúningur í Kaupmannahöfn

- Nýr guðsþjónustustaður

- Petersen stjórnar byrjunarframkvæmdum

- Stiftamtmannaskipti

Heinrich Schütte tekur við byggingarstjórn (Þ.S.1996)

- Kirkjan meira en fokheld á haustdögum

- Fyrsta hús á Íslandi múrhúðað með sementi

- Samið í Kaupmannahöfn um turnklukku, prédikunarstól og altaristöflu

- Veturseta ákveðin

- Lokaáfanginn hafinn

- Áhrif Dómkirkjunnar á íslenska verkmenningu

- Úttekt kirkjunnar

Kirkjuvígslan 1848 (Þ.S.1996)

- Undirbúningur

- Vígsluathöfnin 28. október 1848

- Eftirmáli um útleigu kirkjubekkjanna

 

Viðhald og endurbætur

---

Viðhald og endurbætur (Þ.S.1996)

- Sunnanveður og slagningur

- Orgelviðgerðir hér og í Höfn

Umsjónartími Hilmars Finsen stiftamtmanns og landshöfðingja 1865-1882 (Þ.S.1996)

- Meginviðgerð 1867-1868

- Frostskemmdir og lárétt regn

- Álitsgjörð fyrir fjárhagsnefnd Alþingis 1877

- Ný löggjöf um kirkjutíund af húsum í Reykjavík

Kirkjuviðgerðin mikla 1879 (Þ.S.1996)

- Undirbúningur

- Verksamningur gerður

- Verktakinn

- Ítrekað ákall um upphitun

- Uppþot alþingismannsins

- Dómkirkjan orðin fagurt, dýrðlegt og hlýtt musteri

- Kirkjan vígð í þriðja sinn

- Baráttan við "slagninginn" hélt áfram

Mikilvægar breytingar á fyrri hluta 20. aldar (Þ.S.1996)

- Meginviðgerð 1914

Umbótatímabilið 1948-1976 (Þ.S.1996)

- Kirkjuhúsið hið ytra og kirkjuskipið

- Kirkjuloftið

Síðustu tveir áratugirnir (Þ.S.1996)

- Viðgerðin 1977

- Nýtt orgel og bættur hljómburður 1985

- Barátta við Húsafriðunarnefnd

Fyrirmynd annarra kirkjuhúsa í landinu

---

Fyrirmynd annarra kirkjuhúsa í landinu (Þ.S.1996)

- Byggingarstíll Dómkirkjunnar

- Fyrirmynd annarra kirkna

Staðurinn við Austurvöll

---

Staðurinn við Austurvöll

- Umhverfi Dómkirkjunnar

Lýsing kirkjuhússins

- Forkirkjan

- Kirkjuskipið

- Kórinn

- Skrúðhúsið

- Kirkjuloftið

- Annað

- Eftirmáli um form og táknfræði

Munir kirkjunnar

- Biskupsskrúði

- Messuskrúði

- Aðrir gripir tengdir kór kirkjunnar

- Fleiri merkir gripir

- Áhöld ýmiss konar

- Húsgögn

- Ýmsir munir

- Biblíur, sálmabækur o. fl.

Safnaðarheimili Dómkirkjunnar

- Húsaskipan í Safnaðarheimilinu

- Munir í Safnaðarheimili

 Í iðu þjóðlífs

Sögusviðið: Frá kirkjujörð til höfuðborgar

Þróun kirkjulífs og þjónustu

---

Þróun kirkjulífs og þjónustu (Þ.S.1996)

Kirkjulíf í Kvosinni (Þ.S.1996)

- Fornir tekjustofnar - Kirkjuleg

- Messa í Reykjavík 1810

- Hámessutími og skrúði prests

- Sætaskipan í kirkju

- Hreinlæti í helgidóminum

- Kirkjusókn

- Helgidagalöggjöfin og "kirkjufriðurinn"

- Fleiri messur og aukin fjölbreytni í helgihaldi

- Samtíningur um sorgartjöld og fleira

- Þáttur um fyrirlestra og tónleika í Dómkirkjunni

- Eftirmáli um guðsþjónustur hernámsliðsins

Líknarþjónustan í samfélaginu (Þ.S.1996)

- Kristinn vökumaður

- Þjónusta við fátæka

- Aðgerðir á atvinnuleysistímum

- Kirkjulegt samstarf

- Sjúkrahúsa- og stofnanaþjónusta

- Öldrunarmál

Áhrif Dómkirkjunnar á helgihaldið og kirkjulegt starf í landinu

---

Áhrif Dómkirkjunnar á helgihaldið og kirkjulegt starf í landinu (Þ.S.1996)

- Mynstur helgihaldsins

- Starfshættir, kirkjusiðir og kirkjulegur búnaður

- Hin rómantíska sönghefð Dómkirkjunnar


Hátíða- og sorgarstundir

---

Fátt sýnir betur hlut Dómkirkjunnar í lífi og sögu íslensku þjóðarinnar en hinar sérstöku athafnir, sem þar hafa farið fram þær tvær aldir, sem kirkjan hefur staðið við Austurvöll. Slíkum athöfnum verður því helgaður sérstakur kafli. Honum er ætlað að geyma svipleiftur sögulegra stunda í lífi kirkju og þjóðar, einnig atburða erlendra eða alþjóðlegra, sem minnst var á þessum helga stað.

 

Vígslur Dómkirkjunnar í Reykjavík (Þ.S.1996)

- Fyrsta vígslan 30. október 1796

- Önnur vígsla Dómkirkjunnar 28. október 1848

- Þriðja vígsla Dómkirkjunnar 14. september 1879

Kirkja biskupsins (Þ.S.1996)

Afhending biskupsembættis (Þ.S.1996)

- Vígsla Þórhalls Bjarnarsonar 1908

- Vígsla Sigurbjörns Einarssonar 1959

- Innsetning í biskupsembætti

- Vígsla sr. Bjarna Jónssonar

Prestastefnur, vígslur presta og djákna (Þ.S.1996)

Kirkja konungs og forseta (Þ.S.1996)

- Lifir kóngur?

- Aðrar minningar og konungaheimsóknir

Forsetar Íslands (Þ.S.1996)

- Innsetning Sveins Björnssonar

- Útför Sveins Björnssonar

- Aðrar útfarir

- Minningar þjóðhöfðingja erlendra ríkja

Þjóðminningardagar (Þ.S.1996)

Þjóðhátíðin 1874 (Þ.S.1996)

- Kirkjuhátíðin í Reykjavík - Þjóðsöngurinn frumfluttur

1. desember 1918 (Þ.S.1996)

Lýðveldishátíðin í Reykjavík 18. júní 1944 (Þ.S.1996)

Fleiri tilefni (Þ.S.1996)

Lúthersminningar (Þ.S.1996)

Jarðarfarakirkjan (Þ.S.1996)

Jarðarför Geirs biskups Vídalín (Þ.S.1996)

Jarðarför Ingibjargar Einarsdóttur og Jóns Sigurðssonar (Þ.S.1996)

- Kisturnar koma til Íslands - Friðarbogi yfir Sundum

- Likfylgd og kirkjuathöfn

- Gengið til grafar

Minning drukknaðra (Þ.S.1996)

Við ýmis tækifæri (Þ.S.1996)

- Fagnaðarhátíð og fyrirbæn vegna gildistöku bannlaganna 1915

- Friði fagnað 1945

Æskulýðs- og félagsstarf

---

Fyrsta barna- og æskulýðsstarf á vegum kristins safnaðar á Íslandi var unnið í Reykjavík. Það var og ekki bara hið fyrsta kirkjulega starf á þessum vettvangi, heldur einnig fyrsta sérhæfða félagsstarf fyrir yngstu kynslóðina hér á landi. Það hófst með sunnudagaskólahaldi Jóns Helgasonar og fleiri. Síðan kom Friðrik Friðriksson með starf fyrir börn og unglinga. Það leiddi aftur til stofnunar KFUM og KFUK, sem urðu fyrstu safnaðarfélögin í Dómkirkjusöfnuðinum. En með breyttum aðstæðum uxu þau til sjálfstæðs lífs, sem var óháð einhverjum einum söfnuði. Önnur komu svo til, tengd Dómkirkjunni einni. Það er efni þessa kafla að segja sögu þessa starfs í stórum dráttum.

Sunnudagaskólinn í Reykjavík (Þ.S.1996)

KFUM og KFUK (Þ.S.1996)

Barnastarf Dómkirkjusafnaðarins (Þ.S.1996)

- Barnaguðsþjónustur sr. Friðriks Hallgrímssonar

- Sunnudagaskólar í úthverfum Reykjavíkur

- Barnasamkomur í Tjarnarbíói og víðar

- Barnasamkomur í Vesturbæjarskóla og kirkjuskóli á Hallveigarstöðum

- Barnastarfið aftur í Dómkirkjunni og Safnaðarheimilinu

Æskulýðsfélög Dómkirkjunnar (Þ.S.1996)

- Piltafélag Dómkirkjunnar og Stúlknafélag Dómkirkjunnar

- Æskulýðsfélag Dómkirkjunnar

- Æskulýðsfélag Dómkirkjunnar hið yngra

Kirkjunefnd kvenna Dómkirkjunnar (Þ.S.1996)

Bræðrafélag Dómkirkjunnar (Þ.S.1996)

Safnaðarfélag Dómkirkjunnar (Þ.S.1996)

Tónlistin og túlkendur hennar

---

Dómkirkjan hefur haft ómæld áhrif á tónmenntir og tónlistarhefð í landinu. Hér verður gerð grein fyrir hljóðfærum hennar, organistunum sem á þau hafa leikið og annarri tónlistarstarfsemi, sem þeir hafa staðið fyrir við kirkjuna.

Dómkirkjuorgelin (Þ.S.1996)

- Fyrsta orgelið 1840

- Orgelið 1904

- Orgelið 1934

- Orgelið 1985

Dómorganistarnir

---

Dómkirkjan í Reykjavík hefur átt því láni að fagna að hafa ætíð vel menntaða tónlistarmenn við orgelleik og söngstjórn. Þeim hefur verið það sameiginlegt að vera í hópi best menntuðu tónlistarmanna sinnar tíðar hér á landi. Áhrif þeirra hafa líka orðið veruleg á tónlistarlíf landsmanna. Hinir eldri skópu sterka tónlistarhefð, sem hinir yngri hafa haldið uppi. Því er eðlilegt að minnast þeirra hér í sérstökum þætti.

Pétur Guðjohnsen 1840-1877 (Þ.S.1996)

- Weysehandritið

- Ástand kirkjusöngsins

- Pétur hefur störf

- Nýr söngur

- Útgáfa, tónsmíðar, viðurkenning

- Eftirmáli um fyrstu verkföll opinbers starfsmanns á Íslandi

Jónas Helgason 1877-1903 (Þ.S.1996)

- Útgáfa, tónsmíðar, viðurkenningar

- Mannlífsmyndir

Brynjólfur Þorláksson 1903-1912 (Þ.S.1996)

- Erfiðleikar hér heima og dvöl erlendis - Útgáfumál

Sigfús Einarsson 1913-1939 (Þ.S.1996)

- Ævistarfið

- Tónsmíðar og útgáfa

Páll Ísólfsson 1939-1967 (Þ.S.1996)

- Ævistarfið

- Útgáfa, tónsmíðar, viðurkenningar

Ragnar Björnsson 1968-1978 (Þ.S.1996)

- Starfið við Dómkirkjuna

- Deilur og starfslok

Marteinn H. Friðriksson frá 1978 (Þ.S.1996)

- Störf við Dómkirkjuna

- Útgáfa, tónsmíðar

Skjólshús menningar

---

Dómkirkjan er ekki aðeins guðsþjónustustaður, helgaður og frátekinn til bænar, boðunar og lofgjörðar. Hún hefur einnig gegnt stóru hlutverki í menningarsögu þjóðarinnar.

Menntabúr á kirkjulofti (Þ.S.1996)

- Stiftsbókasafnið

- Forngripasafnið

- Landsskjalasafnið

- Hið íslenzka bókmenntafélag

Listhúsið - Dómkirkjan (Þ.S.1996)

- "Þá þú gengur í Guðshús inn"

Viðauki um verkmenningu (Þ.S.1996)

- Slökkvistöðin í Dómkirkjunni

Dómkirkjan og þjóðfélagsmálin

---

Í 62. grein stjórnarskrár Íslands segir: "Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda."(370) Þau tengsl ríkis og kirkju, sem standa að baki þessum orðum, hafa orðið til að skapa sterka hefð í samskiptum Dómkirkjunnar í Reykjavík við Alþingi og æðstu stjórn landsins. Þetta er að hluta arfur frá fyrri tíð, eldri en stjórnarskráin. Biskup landsins hafði þá meiri völd og áhrif á veraldlegum vettvangi. Hann myndaði ásamt stiftamtmanni og síðar amtmanni Suður- og Vesturamts það stjórnvald, sem nefnt var "stiftsyfirvöldin". Þetta stjórnvald varð til, er þessir embættismenn fóru að búa í nábýli í Reykjavík í upphafi 19. aldar. Undir þá heyrðu kirkju-, mennta- og menningarmál, einnig undirbúningur verðlagsskrár. Stiftsyfirvöldin störfuðu þar til Ísland fékk heimastjórn 1904. Þá féll flest af störfum þeirra undir ráðherra landsins og stiftsyfirvöldin voru úr sögunni.(371) Innrétting Dómkirkjunnar hefur jafnlengi borið þessu samstarfi vitni, því þessir embættismenn áttu fyrst sameiginlega stúku í kirkjunni, en frá 1848 sína stúkuna hvor. Þær eru innst á svölum, sín hvorum megin, biskupsstúka að sunnanverðu en stiftamtmannsstúkan að norðanverðu. Hún fékk síðar nafnið landshöfðingjastúka og er nú nefnd ráðherrastúka.

Hefðir og hátíðleiki (Þ.S.1996)

Dönsku messurnar í Dómkirkjunni (Þ.S.1996)

Frelsisvindar blása - Dómkirkjuhneykslið (Þ.S.1996)

Jafnréttismál (Þ.S.1996)

- Konur í sóknarnefnd

- Fyrsti kvenpresturinn

- Kvenprestar og kvenprédikarar í Dómkirkjunni

 

Átök um trúmálastefnur

---

Henderson hinn breski, sem ferðaðist um Ísland árin 1814-1815, greindi presta í tvo hópa eftir því, hvort þeir fylgdu eldri eða yngri stefnu í trúmálunum. Hin eldri taldi Biblíuna hreint Guðs orð og vildi með lotningu lúta úrskurði hennar. Hin yngri var rannsóknarstefna, sem vildi beita Ritninguna vísindalegri gagnrýni. Þar var á ferð frjálshyggja upplýsingarstefnunnar. Prestar hennar höfðuðu til almennrar skynsemi og ýmissa heimspekilegra hugleiðinga við hlið Biblíubókstafsins. Að dómi Hendersons vantaði öll meginatriði kristinnar trúar í boðun þeirra.(405) Þessi meiningamunur hefur verið sterkur þáttur í trúmáladeilum hér á landi alla tíð síðan. Deilurnar hafa á stundum snert Dómkirkjuna á einn eða annan hátt, einkum þó á þessari öld. Hér verður reynt að rekja þær, enda þótt sá, er þetta ritar, hafi verið aðili að sumum þeirra, og eigi því erfiðara um vik.

Upphaf deilna um gamla og nýja guðfræði (Þ.S.1996)

- Sóknarnefnd Dómkirkjunnar lætur til sín taka

- Tvær friðþægingarkenningar

- Á öndverðum meiði, en þó vinir

- Línur skýrast

- Á að leggja játningarnar niður?

- "Faðir vor" merki kirkjunnar

- Er frjálslyndi afsláttur eða frelsi til að boða ákveðinn kristindóm?

Deilur sóknarnefndar við sr. Jón Auðuns (Þ.S.1996)

- Hallarbylting og væringar sr. Jóns og Sigurbjörns biskups

Hákirkjudeilan og súrdeigið (Þ.S.1996)

Deilur um "hina hreinu trú" (Þ.S.1996)

Deilan um Mávinn (Þ.S.1996)

Aldahvörf

---

Aldahvörf (Þ.S.1996)

Safnaðaruppbygging (Þ.S.1996)

Dómkirkjan í Reykjavík (Þ.S.1996)

- Áætlun um safnaðaruppbyggingu

Dómkirkjan á nýju árþúsundi (Þ.S.1996)


Verkamenn í víngarði

---

Saga Dómkirkjunnar í Reykjavík, sem rituð hefur verið hér að framan, er að mjög litlu leyti persónusaga. Hún var ekki hugsuð sem saga prestanna eða forystumanna kirkju og safnaðar. Þeirra er því ekki getið nema þar sem þeir koma áberandi að málum. Til þess að ljóst sé, hverjir þeir prestar eru eða voru, sem þjónuðu kirkjunni, hvað og hve lengi þeir hafa starfað við kirkjuna og á öðrum sviðum, eru hér ritaðar æviskrár þeirra í stuttu máli. Aðstoðar- og afleysingapresta er einnig getið, þó í enn styttra máli en sjálfra dómkirkjuprestanna. Aðalheimildir eru úr Íslenzkum æviskrám eftir Pál Eggert Ólason, Guðfræðingatali sr. Björns Magnússonar og tveimur ritum Jóns Helgasonar biskups, Árbókum Reykjavíkur og Þeir sem settu svip á bæinn.

Verkamenn í víngarði (Þ.S.1996)

- Biskupar í Reykjavík

Fylgiskjöl

---

Sr. Markús Magnússon: (Þ.S.1996)

- Ræða við vígslu Dómkirkjunnar 30. október 1796

Jónas Hallgrímsson: (Þ.S.1996)

- Ræða við áramót 1829

Skrár um starfsmenn

---

Sóknarnefndarfólk (Þ.S.1996)

Safnaðarfulltrúar (Þ.S.1996)

Kirkjuhaldarar (Þ.S.1996)

Meðhjálparar (Þ.S.1996)

Hringjarar (Þ.S.1996)

Kirkjuverðir (Þ.S.1996)

Húsverðir í Safnaðarheimili (Þ.S.1996)